Kapitalizm platform: kto naprawdę płaci za cyfrową wygodę?

1. Dlaczego i o czym to wpis?

Codziennie korzystamy z platform. Zamawiamy przejazd przez Ubera, szukamy informacji w Google, oglądamy filmy na YouTubie, kupujemy na Amazonie, scrollujemy Facebooka, Instagrama albo TikToka. Wszystko wydaje się szybkie, wygodne i często „darmowe”. Właśnie ta wygoda jest jedną z największych sił kapitalizmu platform.

Platforma to nie jest po prostu aplikacja. To nie jest też zwykła strona internetowa. Platforma to cyfrowe środowisko, które łączy różne grupy ludzi. Google łączy użytkowników i reklamodawców. Uber łączy pasażerów i kierowców. Amazon łączy klientów, sprzedawców, logistykę i reklamę. Facebook łączy użytkowników, twórców treści i reklamodawców.

Na pierwszy rzut oka platforma tylko pośredniczy. W praktyce robi znacznie więcej: ustala zasady gry. Decyduje, kto będzie widoczny, kto dostanie zlecenie, jaki post zobaczymy, jaka oferta pojawi się jako pierwsza, kto zostanie zablokowany, a kto nagrodzony większym zasięgiem. Dlatego badacze prawa dawno już dostrzegli, że platformy nie tylko działają na rynkach — one coraz częściej same zastępują rynki i tworzą nowe warunki wymiany .

Kapitalizm platform polega więc na tym, że prywatne firmy technologiczne stają się infrastrukturą życia gospodarczego i społecznego. Przez ich systemy pracujemy, kupujemy, rozmawiamy, szukamy informacji, budujemy reputację, zarabiamy i uczestniczymy w debacie publicznej.

Kluczowym zasobem tego modelu są dane. Nick Srnicek pokazuje, że platformy są zaprojektowane tak, aby gromadzić i wykorzystywać dane z interakcji między użytkownikami. A zebrane dane mówia wiecej niż nam się wydaje. Mówią: czego szukamy, gdzie jesteśmy, co kupujemy, co oglądamy, jak długo zatrzymujemy wzrok na danym materiale, z kim rozmawiamy i w końcu na co reagujemy emocjonalnie.

Shoshana Zuboff idzie jeszcze dalej. Jej zdaniem dojrzała forma kapitalizmu platform staje się kapitalizmem nadzoru. W tym modelu ludzkie doświadczenie zostaje przekształcone w dane, dane w przewidywania, a przewidywania w narzędzia wpływu. Platformy nie tylko obserwują, co robimy. One uczą się przewidywać, co zrobimy później — i mogą projektować środowisko tak, aby zwiększyć szansę na określone zachowanie .

W kapitalizmie nic nie jest za darmo. Dlatego warto zadać proste pytanie: skoro wiele usług cyfrowych jest „za darmo”, to czym właściwie za nie płacimy?

Odpowiedź brzmi: płacimy danymi, uwagą, przewidywalnością i coraz większą zależnością od prywatnych cyfrowych infrastruktur.

2. Co z tego wynika – dla ekonomii i dla nas (społeczeństwa)?

Kapitalizm platform zmienił gospodarkę, bo stworzył nowe sposoby zarabiania pieniędzy. Dawniej firma najczęściej produkowała towar albo świadczyła usługę. Potrzebowała do tego zasobów: ludzi, majatku, kapitału. Platforma zazwyczaj wcale nie posiada tego, co sprzedaje. Uber nie musi posiadać samochodów. Airbnb nie musi posiadać hoteli. Facebook nie musi sam tworzyć większości treści. YouTube nie musi produkować wszystkich filmów. Platforma tworzy środowisko, pobiera dane, ustala zasady i przechwytuje część wartości, często powołując się przy tym określenie „ekonomia współdzielenia”.

Ale to „współdzielenie” bywa mylące. Brzmi przyjaźnie, ale często wcale nie chodzi o współdzielenie, lecz o monetyzowanie prywatnych zasobów: Twojego własnego samochodu, mieszkania, wolnego czasu, kontaktów społecznych, uwagi lub reputacji. Naukowcy (Kenney i Zysman) zwracają uwagę, że takie firmy jak Uber, Airbnb czy Facebook nie opierają się po prostu na „sharingu”, ale na monetyzowaniu ludzkiego wysiłku i zasobów konsumenckich .

Platformy mają też niestety naturalną tendencję do koncentracji. Im więcej osób korzysta z danej platformy, tym bardziej staje się ona atrakcyjna dla kolejnych użytkowników. To tzw. „efekt sieciowy”. Jesteśmy na Facebooku, bo są tam inni. Sprzedawcy są na Amazonie, bo są tam klienci. Klienci są na Amazonie, bo jest tam wielu sprzedawców. Kierowcy są w Uberze, bo są tam pasażerowie, a pasażerowie korzystają z Ubera, bo są tam kierowcy.

W efekcie platformy szybko rosną i jak już urosną to zdobywają pozycję trudną do podważenia. Spróbujcie zrezygnować z google…. Nick Srnicek w swojej ksiazce „Kapitalizm Platform” klasyfikuje to zjawisko jako tendencję do monopolizacji. Platformy (naturalnie) dążą do dominacji w swoich podstawowych obszarach, a gdy ją osiągną, stają się bardzo trudne do zastąpienia .

A skutki społeczne są tu równie istotne i ważne jak ekonomiczne. Platformy zmieniają pracę. Z jednej strony obiecują elastyczność: możesz pracować, kiedy chcesz. Warto jednak pamiętać, że drugiej strony ta elastyczność często oznacza brak stabilności, kompletny brak ochrony socjalnej i przerzucenie ryzyka na pracownika.

Badania Juliet Schor i współautorów pokazują, że doświadczenie pracy platformowej zależy od tego, czy ktoś traktuje ją jako dodatkowe źródło dochodu, czy jako główne źródło utrzymania. Osoby dorabiające przez platformy częściej są zadowolone i mają większe poczucie autonomii. Osoby zależne od platformy, które muszą z niej opłacić podstawowe wydatki, częściej doświadczają presji, niepewności i prekaryzacji .

Krótko mówiąc: elastyczność jest przywilejem tych, którzy mogą odejść (mają pieniądze, inną pracę). Dla tych, którzy muszą zostać, platforma może stać się cyfrowym pracodawcą bez pełnej odpowiedzialności pracodawcy.

Kapitalizm platform zmienia też relację między użytkownikiem a firmą. W tradycyjnym sklepie wiemy mniej więcej, co kupujemy i za ile. Na platformie płacimy nie tylko pieniędzmi. Płacimy także danymi. Każde nasze kliknięcie, wyszukiwanie, reakcja i zatrzymanie uwagi zostaje zapisane, przeanalizowane i wykorzystane. Płacimy więc więcej!

Zuboff nazywa to utowarowieniem ludzkiego zachowania. Nasze codzienne działania stają się surowcem dla modeli predykcyjnych kolejnych platform. I nie chodzi tu tylko o pojawiające się wciąż i wszędzie reklamy. Sprzedawana jest de facto możliwość dotarcia do ludzi w odpowiednim momencie, z odpowiednim komunikatem, w oparciu o wiedzę o ich zachowaniu .

To wszystko prowadzi do nowej nierówności: nierówności wiedzy. Platformy wiedzą o nas bardzo dużo. My wiemy o nich niewiele. Nie znamy dokładnie ich algorytmów, nie wiemy, jakie dane zostały zebrane, komu zostały przekazane, jakie profile na ich podstawie powstały i jak wpływają one na to, co widzimy w sieci.

3. To wszystko nie jest bezpieczne! Zagrożenia i co dalej

Największym zagrożeniem związanym z rozwojem kapitalizmu platform nie jest sama technologia. Problemem jest to, że technologia została podporządkowana modelowi biznesowemu opartemu na pozyskiwaniu i wykorzystywaniu prywatnych danych, zmuszaniu do zaangażowania i koncentracji kontroli w rękach… no właśnie …czyich?

Pierwsze zagrożenie to prywatność. I nie chodzi tylko o to, że ktoś „wie, co klikamy”. Chodzi o głębszą sprawę: kto ma prawo do wiedzy o naszym prywatnym życiu? Zuboff pisze o prawach najbardziej podstawowych — czyli o prawie do decydowania, kto wie coś o nas, naszym zachowaniu, emocjach i intencjach. Jeśli prywatne firmy wiedzą o obywatelach więcej niż instytucje publiczne, naukowcy, dziennikarze, a często nawet sami obywatele, to powstaje poważna asymetria władzy.

Drugie zagrożenie to praca. Platformy mogą osłabiać standardowe zatrudnienie, rozbijać pracę na pojedyncze zadania i przenosić koszty na wykonawców. Kierowca, kurier czy freelancer często sam ponosi koszty narzędzi, czasu oczekiwania, ubezpieczenia i ryzyka. Platforma jednak zachowuje kontrolę nad dostępem do klientów, ocenami i widocznością, czyli decyduje o tym kto ile zarobi.

Trzecie zagrożenie to monopolizacja. Gdy jedna platforma staje się dominująca, trudno z niej zrezygnować. Użytkownicy zostają, bo są tam inni użytkownicy. Firmy zostają, bo są tam klienci. Twórcy zostają, bo są tam odbiorcy. W ten sposób platforma może przestać być zwykłą usługą, a stać się prywatną bramą do życia społecznego i gospodarczego.

Czwarte zagrożenie dotyczy demokracji. Platformy społecznościowe organizują uwagę publiczną. To one w dużym stopniu decydują, jakie treści zobaczymy, co stanie się viralem, co wywoła emocje, co zostanie ukryte, a co wzmocnione. Naukowcy (Cennamo i Karanovic) opisują platformy społecznościowe jako ekosystemy uwagi, w których algorytmiczna selekcja, efekty sieciowe i monetyzacja zaangażowania mogą sprzyjać dezinformacji, polaryzacji i osłabieniu debaty publicznej .

To ważne: dezinformacja nie jest tylko problemem „fałszywych postów”. Jest problemem architektury. Jeśli system nagradza treści, które maksymalizują emocje i zaangażowanie, to treści skrajne, sensacyjne i konfliktowe mają przewagę nad spokojną rozmową.

Co więc dalej? Jak żyć?

Po pierwsze, potrzebujemy lepszej regulacji danych. Nie wystarczy pytać użytkownika o zgodę w formie długiego regulaminu, którego nikt nie czyta. Trzeba ograniczyć samą możliwość masowego, ukrytego zbierania danych behawioralnych. Z perspektywy Zuboff to właśnie ten mechanizm jest źródłem wielu późniejszych problemów: manipulacji, mikrotargetowania, utraty prywatności i nierówności wiedzy.

Po drugie, potrzebujemy przejrzystości algorytmów. Nie chodzi o to, aby każdy użytkownik czytał kod źródłowy. Chodzi o to, aby niezależne instytucje mogły badać, jak platformy szeregują treści, przydzielają zlecenia, rekomendują materiały, blokują konta i wpływają na widoczność.

Po trzecie, trzeba wzmocnić prawa pracowników platformowych. Elastyczność nie może być wymówką dla braku odpowiedzialności. Jeśli platforma kontroluje ceny, dostęp do klientów, ocenę pracy i możliwość dalszego zarabiania, to trudno udawać, że jest tylko neutralnym pośrednikiem.

Po czwarte, warto rozwijać alternatywy: platformy publiczne, spółdzielcze, lokalne, otwarte i interoperacyjne. Nie każda infrastruktura cyfrowa musi być własnością kilku globalnych korporacji. Skoro platformy stają się przestrzenią pracy, komunikacji i usług publicznych, to pytanie o ich własność i kontrolę staje się pytaniem politycznym.

Kapitalizm platform nie zniknie. Jest zbyt głęboko wpisany w codzienne życie. Ale można go inaczej uregulować, ograniczyć jego najbardziej szkodliwe mechanizmy i odzyskać część kontroli nad cyfrową infrastrukturą.

Najważniejsze jest to, by przestać traktować platformy jak neutralne narzędzia. Nie są neutralne. Mają właścicieli, regulaminy, algorytmy, interesy i modele biznesowe. Organizują naszą uwagę, pracę, konsumpcję i debatę publiczną.

Dlatego pytanie o kapitalizm platform nie brzmi już: czy aplikacje są wygodne?

Brzmi raczej: kto ustala zasady cyfrowego świata — i komu te zasady służą?

Źródła:

Acs, Z. J., Song, A. K., Szerb, L., Audretsch, D. B., & Komlósi, É. (2021). The evolution of the global digital platform economy: 1971–2021. SSRN. https://doi.org/10.2139/ssrn.3785411

Cennamo, C., & Karanovic, J. (2025). Are social media platforms a threat to democracy? An ecosystem governance perspective. SSRN.

Cohen, J. E. (2017). Law for the platform economy. UC Davis Law Review, 51. https://doi.org/10.2139/ssrn.2991261

Davies, J., & Procter, R. (2020). Online platforms of public participation: A deliberative democracy or a delusion? In Proceedings of the 13th International Conference on Theory and Practice of Electronic Governance (pp. 746–753). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3428502.3428614

Dyer-Witheford, N. (2020). Left populism and platform capitalism. TripleC: Communication, Capitalism & Critique, 18(1), 116–131. https://doi.org/10.31269/triplec.v18i1.1116

Kenney, M., & Zysman, J. (2016). The rise of the platform economy. Issues in Science and Technology, 32(3), 61–69.

Koh, S. Y. (2017, June 5). Book review: Platform capitalism by Nick Srnicek. LSE Review of Books. https://blogs.lse.ac.uk/lsereviewofbooks/2017/06/05/book-review-platform-capitalism-by-nick-srnicek/

Marčeta, P. (2023). Platform capitalism: Towards the neo-commodification of labour? In Work and labour relations in global platform capitalism (pp. 69–96). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781802205138.00011

Schor, J. B., Attwood-Charles, W., Cansoy, M., Ladegaard, I., & Wengronowitz, R. (2020). Dependence and precarity in the platform economy. Theory and Society, 49, 833–861. https://doi.org/10.1007/s11186-020-09408-y

Srnicek, N. (2017). The challenges of platform capitalism: Understanding the logic of a new business model. Juncture, 23(4), 254–257. https://doi.org/10.1111/newe.12023

Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.

Zuboff, S. (2022). Surveillance capitalism or democracy? The death match of institutional orders and the politics of knowledge in our information civilization. Organization Theory, 3(3), 1–79. https://doi.org/10.1177/26317877221129290