…czyli jak Tajwan stał się języczkiem uwagi geopolityki światowej

coraz częściej słyszymy ze świata alarmujące wieści … przynajmniej dla mnie alarmujące. Jak pisałam we wprowadzeniu do tego wątku, demokratyczny boom lat 90-tych jest już dawno przeszłością. Kolejni autokraci albo tzw. demokracje hybrydowe rodzą się jak grzyby po deszczu. Z różnych stron świata zgłaszane są przedziwnie brzmiące roszczenia terytorialne. Jednym z szczególnie istotnych problemów geopolitycznych jest Tajwan.

Tajwan może wydawać się daleki, ale jego historia to lekcja dla nas wszystkich. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu była to biedna, głównie rolnicza wyspa. Dziś to jedna z czołowych gospodarek świata, kluczowa fabryka naszych elektronicznych gadżetów i tętniąca życiem demokracja. Jak więc ta mała wyspa osiągnęła tak wiele, szczególnie pod rządami autorytarnego rządu?

Wyjaśnijmy to …prosto.

Aż do kapitulacji Japonii w 1945 r. Tajwan funkcjonował jako kolonia Imperium Japońskiego. a ludność tajwańska podlegała japońskiemu prawu, gospodarce i intensywnej polityce asymilacyjnej aż do zakończenia II wojny światowej, kiedy wyspę przekazano Republice Chińskiej. Po przegranej wojnie domowej w Chinach, rząd nacjonalistów Kuomintang (KMT) uciekł na Tajwan w 1949 roku wraz z milionami uchodźców, którzy nie chcieli rządów Komunistycznej Partii Chin. Krótko mówiąc, rząd KMT wiedział, że musi działać szybko, bo inaczej upadnie. Zrozumiano, że jedyną szansą jest stworzenie stabilnego, dostatniego społeczeństwa.
W przeciwieństwie do wielu dyktatur skupionych na własnych korzyściach, tajwańscy przywódcy (choć święci bynajmniej nie byli) zrobili inaczej. Przede wszystkim najpierw przeprowadzono reformę rolną (tu nie ma nic nadzwyczajnego) odebrano ziemię wielkim właścicielom i przekazano ją zwykłym rolnikom. To zwiększyło wydajność rolnictwa, nieco zmniejszyło nierówności i wprowadziło stabilizację (bo było co jeść). W odróżnieniu od typowych autokracji, gdzie elity bogacą się kosztem społeczeństwa, sekret sukcesu Tajwanu tkwił w rządzie, który dostrzegł, że jego własne przetrwanie zależy od stworzenia stabilności, dobrobytu i szans dla wszystkich obywateli. Połączyli więc ścisłą ( i nie bójmy się tego nazwać – drakońską) kontrolę z mądrą, elastyczną polityką gospodarczą. Co jednak ciekawe – nie bali się uczyć od innych. Podejście technokratyczne Tajwanu polegało na zatrudnianiu mądrych i wykształconych ludzi — wielu kształciło się za granicą — którzy planowali rozwój kraju w sposób przemyślany, kładąc nacisk na edukację, infrastrukturę i przemysł.
Nie można tez zapominać, że w czasach zimnej wojny Ameryka udzielała Tajwanowi istotnego wsparcia finansowego, żywnościowego i doradczego, pomagając w rozwoju i w odpieraniu komunizmu.
Droga Tajwanu od pól uprawnych do fabryk i zaawansowanej technologii wiodła przez specjalne strefy ekonomiczne do produkcji towarów na eksport. Zarówno lokalni przedsiębiorcy jak i zagraniczne firmy były zachęcane do budowy fabryk, zwłaszcza w branży elektronicznej.
Co ciekawe, przywódcy Tajwanu uczyli się przez obserwację, co działa w bogatszych krajach, takich jak Japonia czy USA, i dostosowywali najlepsze rozwiązania do własnych warunków. Warto jednak zaznaczyć, że już Japonia kształtowała wyspę jako „modelową kolonię” – rozbudowano koleje, porty, irygację, wprowadzono obowiązkową edukację i rozwinięto uprawy ryżu oraz trzciny cukrowej.
Tajwan najpierw eksportował proste towary, potem elektronikę, a finalnie stał się producentem najbardziej zaawansowanych chipów komputerowych na świecie. Dziś tutejsze fabryki czipów są sercem wszystkiego – od smartfonów po samochody.
Przez dekady jednopartyjnej autokracji, tajwański rząd ściśle kontrolował politykę i nie tolerował protestów. Dawało to stabilność, ale też ograniczało wolności osobiste obywateli, szczególnie wolność słowa.
Unikalnym zjawiskiem przy tym jest to, że tajwańscy technokraci zdawali sobie sprawę, że ich przetrwanie zależy od tego, czy ludzie zobaczą rzeczywistą poprawę życia. Dlatego naprawdę zależało im na podnoszeniu standardu życia obywateli a rządy KMT (choć nieznoszące sprzeciwu i brutalnie go dławiące) w jakiś sposób przetrwały do pokojowej rewolucji w 1987 roku.
Pod koniec lat 80., gdy gospodarka Tajwanu rozkwitała, a klasa średnia się powiększała, rząd zaczął się stopniowo otwierać. Wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa, rosła chęć do decydowaniu o losie kraju. Protesty i żądania zmian doprowadziły do do pokojowych reform demokratycznych i wolnych wyborów . Dziś Tajwan to jedna z najsilniejszych demokracji w Azji.
Tajwan jest przykładem jak uwarunkowany kulturowo szacunek do pracy i edukacji w połączeniu z równomiernie rozłożonym społecznie, rozwojem gospodarczym może zmienić nawet najbardziej brutalną autokrację w demokrację. Silny etos pracy i szacunek do nauki wynika ze starożytnych tradycji chińskich. Został on później pogłębiony przez lata japońskich rządów. To niewątpliwie ułatwiało wdrażanie odważnych reform bez oporu społeczeństwa.
Współczesny Tajwan jest nadal mały, ale bardzo istotny gospodarczo i niezbędny geopolitycznie ponieważ produkuje większość najnowocześniejszych chipów komputerowych na świecie i jest centrum nowoczesnego przemysłu technologicznego. Szczyci się ponadto świetną opieką zdrowotną, niską przestępczością i wysoką jakością życia.
Problemem są jednak trudne relacje z Chinami.

Relacje Chin z Tajwanem miały skomplikowany przebieg i są dziś wyjątkowo napięte. Napięcie to wynika głównie z nierozwiązywalnego sporu o status Tajwanu. Pekin uważa wyspę za „nieodłączną część Chin” i grozi siłą, gdyby Tajwan formalnie ogłosił niepodległość, podczas gdy demokratyczny Tajwan utrzymuje faktyczną suwerenność i prawo 23 milionów obywateli do samostanowienia[1][2]. Ustawa antysecesyjna z 2005 r.)[1][3][4] nakłada na Pekin obowiązek zjednoczenia Państwa środka w „Jedne Chiny”, a Xi wielokrotnie ogłasza, że reunifikacja jest „historyczną koniecznością”[2][12][13][14][15]. Ponadto Ustawa antysecesyjna pozwala użyć „środków nie pokojowych”, jeśli Tajwan „oderwie się”[1][4]. Tymczasem Tajwan już jest niezależnym państwem według własnej konstytucji i wyborców.

Chiny ograniczają handel, blokują udział Tajwanu w organizacjach oraz odbierają mu sojuszników dyplomatycznych[2][12], natomiast Waszyngton od lat wspomaga Tajpei finansowo i sprzedaje Tajwanowi broń, ale utrzymuje „strategiczną niejednoznaczność”, by jednocześnie odstraszać Pekin i nie zachęcać Tajwanu do deklaracji niepodległości[9][16].

Chiny jednak nie ograniczają się jedynie do wojny handlowej. Rośnie presja militarna na Tajwan w miarę jak chińska armia się modernizuje i zbroi. Wtargnięcia chińskich samolotów i okrętów do strefy ADIZ Tajwanu (rekord 3,615 lotów w 2024 r.) są już codziennością [5][6][7]. Armia chińska planuje, by do 2027 r. osiągnąć zdolności umożliwiające inwazję lub blokadę[8][9][10][11], natomiast gęste manewry obu stron zwiększają szansę przypadkowego incydentu, który może przerodzić się w konflikt[17][18].

Te sprzeczne definicje państwowości, wojskowa presja Pekinu, wzmacniana narracja Xi o koniecznym zjednoczeniu oraz niejednoznaczne zaangażowanie USA powodują, że Cieśnina Tajwańska pozostaje jednym z najniebezpieczniejszych punktów zapalnych współczesnego świata.

[1] https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/fd/d-cn2005042601/d-cn2005042601en.pdf
[2] https://www.politico.eu/article/taiwan-china-reunification-inevitable-xi-jinping-election-2024/
[3] https://www.cambridge.org/core/books/chinas-naval-operations-in-the-south-china-sea/antisecession-law-adopted-by-npc-14-march-2005/05CCBB4FA9223662A2564F9D94B9D75F
[4] https://en.wikipedia.org/wiki/Anti-Secession_Law
[5] https://www.janes.com/osint-insights/defence-and-national-security-analysis/post/china-sets-new-records-in-air-sea-operations-around-taiwan
[6] https://efe.com/en/latest-news/2025-06-20/taiwan-china/
[7] https://economictimes.com/news/defence/taiwan-reports-continued-chinese-military-activity-around-its-territory/amp_articleshow/122943704.cms
[8] https://jamestown.org/program/chinas-2027-goal-marks-the-plas-centennial-not-an-expedited-military-modernization/
[9] https://www.airuniversity.af.edu/Portals/10/CASI/documents/Research/Other-Topics/2025-06-02%20Checking%20in%20on%20Modernization%20in%20the%20PLA.pdf?ver=LSKY-oa03mfs4MVBHDQTVA%3D%3D
[10] https://www.csri.global/launch-report/10-modernising-chinas-peoples-liberation-army
[11] https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/china-taiwan-pla-s-2027-milestones
[12] https://english.kyodonews.net/articles/-/44920
[13] https://www.cnn.com/2023/12/27/china/china-xi-jinping-taiwan-reunification-intl-hnk/index.html
[14] https://www.dw.com/en/china-taiwan-reunification-is-inevitable-says-xi/a-67863888
[15] https://www.bbc.com/news/world-asia-china-67855477
[16] https://www.defensenews.com/pentagon/2024/05/07/how-dc-became-obsessed-with-a-potential-2027-chinese-invasion-of-taiwan/
[17] https://www.ainvest.com/news/taiwan-45-pla-aircraft-crossed-strait-median-enter-adiz-2507/
[18] https://focustaiwan.tw/cross-strait/202504030007
[19] https://www.kgri.keio.ac.jp/en/docs/GWP_19.pdf
[20] https://scholarship.law.gwu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3001&context=faculty_publications
—