Historia z szafy

Jakiś czas temu porządkowałam swoją szafę. Znalazłam w niej ubrania z różnych etapów mojego życia: prochowiec, w którym chodziłam jako nastolatka, buty pamiętające czasy pracy w biznesie, garnitur założony na obronę doktoratu. Każda z tych rzeczy była czymś więcej niż tkaniną i krojem. Przypominała określone miejsce, ludzi, sposób życia i rolę, jaką wówczas pełniłam.

Pomyślałam wtedy, że gdyby ktoś chciał kiedyś opowiedzieć moją historię, mógłby zacząć właśnie od szafy.

Czy w podobny sposób można opowiedzieć historię miasta?

Ubranie nie jest jedynie historycznym dodatkiem

W tradycyjnych opowieściach o przeszłości pierwszoplanowe miejsce zajmują wojny, władcy, granice i wielkie wydarzenia polityczne. Tymczasem historia społeczna pyta również o codzienność: gdzie ludzie pracowali, jak spędzali czas, z czego żyli, co uważali za stosowne, czego się wstydzili i jak chcieli być postrzegani.

Strój jest jednym ze źródeł, które pozwalają odpowiadać na takie pytania.

Badacze historii ubioru traktują odzież jako element kultury materialnej — przedmiot powstały w określonych warunkach gospodarczych, technologicznych i społecznych. Materiał, sposób szycia, liczba warstw, ślady napraw, guziki czy zapięcia mogą mówić o dostępie do surowców, zamożności właściciela, wykonywanej pracy i możliwościach lokalnego rzemiosła. Giorgio Riello podkreśla, że ubiór może być nie tylko przedmiotem badań, ale także źródłem pozwalającym odtwarzać właściwe danej epoce praktyki społeczne i ekonomiczne (Riello, 2011).

Strój pokazuje też miejsce człowieka w społeczeństwie. Informował o płci, wieku, zawodzie, stanie cywilnym, przynależności religijnej, pozycji majątkowej, a niekiedy także o pochodzeniu regionalnym. Badania z zakresu psychologii społecznej potwierdzają, że ubiór wpływa na sposób, w jaki oceniamy innych, ale również na zachowanie i postrzeganie samego siebie (Johnson, Lennon, & Rudd, 2014).

Dlatego historia stroju nie jest historią zmieniających się fasonów. Jest historią relacji społecznych.

Strój przechowuje pamięć

Ubrania pozostają wyjątkowo silnie związane z biografią człowieka, ponieważ nie tylko do niego należą, lecz są noszone bezpośrednio na ciele. Zachowują ślady użytkowania, dopasowują się do sylwetki, przypominają o konkretnych sytuacjach.

Alison Slater, badając ustne historie związane z ubraniami, wykazała, że ludzie zachowują bardzo szczegółowe wspomnienia tkanin, kolorów i sposobu noszenia nawet tych rzeczy, których już od dawna nie posiadają. Opowieść o sukni stawała się jednocześnie opowieścią o rodzinie, wojnie, dorastaniu, stracie i ważnych życiowych przejściach (Slater, 2014).

Podobne wnioski przyniosły badania Christiny Buse i Julii Twigg. Ubrania okazały się nośnikami ciągłości biograficznej i skutecznymi bodźcami uruchamiającymi wspomnienia. Zachowane, odrzucone, a nawet jedynie zapamiętane stroje pomagały ludziom opowiadać o dawnych rolach zawodowych, relacjach i własnej tożsamości (Buse & Twigg, 2016).

Strój może więc przechowywać pamięć osoby. Kolekcja strojów może natomiast pomóc przechować pamięć zbiorowości.

Dlaczego Lębork?

Lębork jest miastem o historii wielowarstwowej. Zmieniała się jego przynależność państwowa, struktura społeczna, język mieszkańców, wyznania, gospodarka i kultura. Szczególnie głęboka zmiana nastąpiła po II wojnie światowej, kiedy przerwana została ciągłość znacznej części dotychczasowej społeczności, a miasto zasiedlili nowi mieszkańcy.

Naukowa monografia „Dzieje Lęborka” ukazuje miasto właśnie poprzez zmieniające się oblicze społeczne, gospodarcze, polityczne, religijne i kulturowe. Jej znaczenie wynika również ze szczególnego położenia Lęborka pomiędzy różnymi częściami Pomorza i tradycjami historycznymi (Borzyszkowski, 2009).

Taką historię łatwo sprowadzić do sporu o granice, państwa i nazwy. Trudniej pokazać życie zwykłych ludzi, którzy niezależnie od epoki musieli pracować, wychowywać dzieci, prowadzić sklepy, uczyć się zawodu, świętować, marznąć zimą i zastanawiać się, co wypada założyć na ważną uroczystość.

Właśnie dlatego chcemy spojrzeć na historię Lęborka poprzez stroje jego mieszkańców.

Nie interesuje nas kostium króla ani mundur wielkiego wodza. Chcemy odtworzyć stroje mieszczki i mieszczanina, rzemieślnika, kupca, nauczycielki, urzędnika, kolejarza czy powojennej mieszkanki rozpoczynającej w Lęborku nowe życie. Chcemy zobaczyć nie tylko, jak wyglądali, lecz także z czego wykonywano ich ubrania, ile wymagały pracy, jak ograniczały lub ułatwiały ruch oraz co mówiły o miejscu człowieka w ówczesnej społeczności.

## Historia, której można dotknąć

Samo oglądanie ilustracji nie daje pełnej wiedzy o dawnym stroju. Dopiero próba jego wykonania pokazuje, jak zachowuje się materiał, w jaki sposób krój wpływa na ruch, ile czasu wymaga ręczne wykończenie i jakich umiejętności potrzebowali dawni rzemieślnicy.

Współczesne badania nad historią ubioru wykorzystują rekonstrukcję jako metodę poznawczą. Sophie Pitman i Paula Hohti wskazują, że połączenie źródeł archiwalnych, ikonografii i praktycznej pracy z materiałem pozwala odkrywać aspekty przeszłości niedostępne przy samym czytaniu dokumentów. Szczególnie ważne jest to w przypadku ubiorów zwykłych ludzi, które rzadko przetrwały: odzież była naprawiana, przerabiana i używana aż do całkowitego zużycia (Pitman & Hohti, 2025).

Rekonstrukcja nie jest oczywiście podróżą w czasie. Nie daje pewności, że każda mieszczka wyglądała dokładnie tak samo. Jest interpretacją opartą na źródłach: zachowanych przedmiotach, obrazach, fotografiach, inwentarzach, opisach i wiedzy o dawnych technikach. Powinna pokazywać nie tylko efekt, ale również granice naszej wiedzy.

I właśnie ten proces — poszukiwanie, sprawdzanie, krojenie, szycie i poprawianie — może stać się formą wspólnego poznawania historii.

## Lęborskie Prze(z)szycie

Projekt **„Lęborskie PRZE(Z)SZYCIE”** zakłada stworzenie społecznej pracowni oraz kolekcji strojów mieszczańskich z kolejnych epok historii miasta. Stroje zostaną opracowane na podstawie konsultacji historycznych, wykonane podczas warsztatów, sfotografowane, skatalogowane i włączone do działającej po zakończeniu projektu kostiumowni.

Będą mogły pojawiać się podczas wydarzeń miejskich, zajęć edukacyjnych, sesji fotograficznych i wystaw. Zamiast oglądać anonimową ilustrację dawnego mieszczanina, zobaczymy w stroju osobę żyjącą dziś w Lęborku. Historia odzyska sylwetkę, ruch i twarz.

Pracownia ma szyć stroje. Jej rzeczywistym zadaniem będzie jednak zszywanie rozproszonych warstw miasta: przeszłości i teraźniejszości, dawnych i nowych mieszkańców, wiedzy historycznej i rzemiosła, młodzieży i seniorów, instytucji, przedsiębiorców oraz wolontariuszy.

Uruchomiliśmy zrzutkę, ponieważ do rozpoczęcia tej pracy potrzebujemy materiałów, wyposażenia i środków na przygotowanie pierwszej kolekcji. Wspierając „Lęborskie PRZE(Z)SZYCIE”, nie finansujecie wyłącznie szycia kostiumów. Pomagacie stworzyć nowy sposób opowiadania historii Lęborka — poprzez ludzi i rzeczy, które znajdowały się najbliżej ich codziennego życia.


Bo historia miasta nie zawsze zaczyna się w archiwum.

Czasem zaczyna się w szafie.

Bibliografia

Borzyszkowski, J. (Red.). (2009). *Dzieje Lęborka*. Miejska Biblioteka Publiczna w Lęborku; Instytut Kaszubski.
Buse, C. E., & Twigg, J. (2016). Materialising memories: Exploring the stories of people with dementia through dress. *Ageing & Society, 36*(6), 1115–1135. https://doi.org/10.1017/S0144686X15000185
Entwistle, J. (2000). *The fashioned body: Fashion, dress and modern social theory*. Polity Press.
Johnson, K. K. P., Lennon, S. J., & Rudd, N. A. (2014). Dress, body and self: Research in the social psychology of dress. *Fashion and Textiles, 1*, Article 20. https://doi.org/10.1186/s40691-014-0020-7
Pitman, S., & Hohti, P. (2025). Remaking dress history: Applying reconstruction methods to early modern textiles and clothing. *Textile History, 54*(1), 4–9. https://doi.org/10.1080/00404969.2024.2409295
Riello, G. (2011). The object of fashion: Methodological approaches to the history of fashion. *Journal of Aesthetics & Culture, 3*(1), Article 8865. https://doi.org/10.3402/jac.v3i0.8865
Slater, A. (2014). Wearing in memory: Materiality and oral histories of dress. *Critical Studies in Fashion & Beauty, 5*(1), 125–139. https://doi.org/10.1386/csfb.5.1.125_1